Cấu thành tiếng Việt (âm tiết)¶

Tài liệu này tóm lược cách cấu thành một tiếng (âm tiết) tiếng Việt dựa trên bộ sách Tiếng Việt lớp 1 và dùng làm nền tảng cho bộ gõ/engine xử lý theo mô hình âm tiết.

Cấu trúc chuẩn của một âm tiết¶

Một âm tiết tiếng Việt thường được viết thành một “chữ” và có cấu trúc:

Âm tiết = Âm đầu + Vần + Thanh

Âm đầu: phụ âm đứng đầu (có thể rỗng).
Vần: phần còn lại của tiếng (thường bắt đầu bằng nguyên âm).
Thanh: dấu thanh (6 loại, gồm cả ngang).

Cách ghép thành tiếng (2 bước)¶

Bước 1: Ghép âm đầu + vần để tạo ra tiếng cơ sở.
Bước 2: Thêm dấu thanh vào vị trí đúng trong vần.

Ví dụ:

Âm đầu	Vần	Tiếng
b	a	ba
m	e	me
l	oa	loa
th	uy	thuy
tr	ang	trang

6 thanh trong tiếng Việt¶

Thanh	Ví dụ
ngang	ba
sắc	bá
huyền	bà
hỏi	bả
ngã	bã
nặng	bạ

Ví dụ ghép đầy đủ:

Âm đầu	Vần	Thanh	Tiếng
b	a	ngang	ba
b	a	sắc	bá
b	a	huyền	bà

Nhóm phụ âm đầu (âm đầu)¶

Các nhóm âm đầu:

c – k
g – gh
ng – ngh
q – r
s – x
t – th
tr – ch
n – nh
kh – m
p – ph
v – y

Ghi chú: trong thực tế, khi phân tích âm đầu, thường dùng nguyên tắc khớp dài nhất trước (ví dụ ngh trước ng).

Nhóm vần theo âm cuối¶

Nhóm vần có âm cuối m / p¶

am – ap
ăm – ăp
âm – ấp
em – ep
êm – êp
im – ip
iêm – iếp
om – op
ôm – ốp
ơm – ớp
um – up
ưm (hừm, ừm — thán từ, ngoài hệ vần chuẩn)
ươm – ướp
uôm (buồm, nhuộm, luộm thuộm) — dấu trên ô
oam – oap (ngoạm, soạp) · oăm – oăp (khoằm, oăm) — dấu trên a/ă
oem (ngoém, ngoẻm) — dấu trên e
yêm (yếm, yểm) — dấu trên ê
uyp (tuýp) — dấu trên y

Nhóm vần có âm cuối n / t¶

an – at
ăn – ăt
ân – ất
en – et
ên – êt
in – it
iên – iết
on – ot
ôn – ốt
ơn – ớt
un – ut
uôn – uốt
ươn – ướt

Nhóm vần có âm cuối ng / c¶

ang – ac
ăng – ăc
âng – âc
eng – ec
êng (giếng, giêng, ễng) — dấu trên ê
iêng – iếc
yêng (yêng, yểng) — dấu trên ê
oeng (xoẻng, loẻng) — dấu trên e
ong – oc
ông – ôc
ung – uc
ưng – ưc
uông – uốc
ương – ước

Nhóm vần có âm cuối nh / ch¶

anh – ach
ênh – êch
inh – ich
oanh – oach
uênh – uêch (huênh hoang, xuềnh xoàng, khuếch đại, nguệch ngoạc) — dấu trên ê
uynh – uych — dấu trên y (huỳnh, quỳnh, huých)

Nhóm vần nguyên âm ghép¶

ai – ay
ao – eo
au – âu
eo – êu
êu – yêu
oi – ôi
ôi – ơi
ui – ưi
uôi – ươi
oa – oe
uê – uơ
ua – uô
uy – uya
iu – ưu (cứu, lưu, mưu, hưu)
ươu (rượu, hươu, bươu, khướu)

Nhóm vần mở rộng¶

oan – oat
oăn – oăt
uân – uất
oen – oet
oang – oac
uyên – uyết
uyn – uyt — dấu trên y, như mọi vần uy + âm cuối (quýn, quýt)

Nhóm vần ba nguyên âm (mở, không âm cuối)¶

Các vần gồm ba nguyên âm và không có âm cuối. Dấu thanh đặt trên nguyên âm giữa (xem quy tắc bên dưới).

oeo – dấu trên e (ngoèo, ngoẻo)
oao – dấu trên a (ngoáo, khoào)
uyu – dấu trên y (khuỷu)
uây – dấu trên â (khuây, khuẩy)

Quy tắc đặt dấu (thanh) trong vần¶

Khi thêm thanh vào một tiếng, dấu thanh được đặt lên nguyên âm chính của vần.

Với vần 1 nguyên âm: dấu đặt trên nguyên âm đó.
Với vần nhiều nguyên âm: cần xác định nguyên âm chính (tùy nhóm vần/chuẩn chính tả), rồi đặt dấu lên nguyên âm chính.

Ví dụ (minh hoạ thường gặp):

ngoại: vần oai, dấu nặng đặt trên a → ngoại
xoáy: vần oay, dấu sắc đặt trên a → xoáy
cứu: vần ưu, dấu sắc đặt trên ư → cứu
rượu: vần ươu, dấu nặng đặt trên ơ → rượu
khuỷu: vần uyu, dấu hỏi đặt trên y → khuỷu
ngoèo: vần oeo, dấu huyền đặt trên e → ngoèo
khuẩy: vần uây, dấu hỏi đặt trên â → khuẩy